Đây là câu chuyện dài nhiều tập, chưa hứa hẹn đoạn kết, đầy tình tiết bất ngờ có thể gây đau tim, cũng có thể đem lại tiếng cười sảng khoái. Nhưng nhìn chung là câu chuyện bi hài nhưng phần bi hơi nặng nề! Năm hết tết đến nên nói chuyện hài cho thêm vui, nhưng câu chuyện bi hài này ám ảnh không nhỏ, thôi giải bày cho tỏ tường, ăn tết chắc an tâm hơn cho người có liên quan, trong cuộc… Nhất là các nhà đầu tư, luôn cần biết kịp thời tận tường câu chuyện này.
Sau hai năm cảnh báo trước, cuối năm 2004 một nguyên đơn từ Hoa Kỳ (Liên minh tôm miền Nam/ SSA) đã đệ đơn lên Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) kiện các doanh nghiệp (DN) tôm Việt bán phá giá (AD) tôm nước ấm vào đây. Vụ kiện đó kéo dài từ đó đến nay, đã qua 19 lần xem xét hành chính hàng năm (POR). Năm 2023 nguyên đơn này cùng một nguyên đơn mới (Hiệp hội các nhà chế biến tôm/ ASPA) kiện thuế chống trợ cấp (CVD) lên tôm ta bán vào đây. Giữa năm 2025, tôm ta thêm thuế đối ứng khi xuất vào Hoa Kỳ. Cũng trong năm 2025 có thêm nguyên đơn mới trong vụ thuế AD tôm ta nữa. Nghe qua quá rắm rối. Chưa có gì phức tạp đâu, đi sâu vào chi tiết từng vụ thuế sẽ thấy đây là một ma trận thực sự, tác động quá lớn tới các DN tôm ta có liên quan thương mại với thị trường này. Theo dòng thời sự, có thể chúng ta đã thấy sự phức tạp, thất thường và bất ngờ từ mức thuế đối ứng DOC áp lên tôm (và các mặt hàng khác) ở từng nước, từng thời điểm. Mức thuế thay đổi, lên xuống, tùy mối quan hệ Chính phủ song phương. Chính phủ ta hết sức quan tâm và có đối sách hết sức mềm dẻo, linh hoạt và mức thuế này từ 46% xuống 20% và nghe nói tới đây còn giảm hơn nữa. Nghe tin mức thuế còn giảm, các DN tôm ta cũng mừng. Nhưng thực ra mức thuế cao thấp chưa nói lên tất cả, cái quan tâm hơn là so sánh mức thuế cùng mặt hàng với các nước là đối thủ lớn kìa. Hiện giờ mức thuế tôm của Ấn Độ (chiếm gần 40% lượng tôm nhập vào Hoa Kỳ) là 50%. Rõ ràng là lợi thế cho tôm Việt. Nhưng biết đâu trong ngắn hạn tới mức thuế này bất ngờ giảm mạnh thông qua sự thỏa thuận giữa hai Chính phủ họ, sẽ gây khó khăn cho hoạch định sách lược tiêu thụ của các DN tôm ta. Thôi thì tạm thời chờ đợi những thông tin mới, chắc chắn sẽ bất ngờ và vui buồn chưa ai đoán nổi!
Tiếp tục với thuế CVD. Mức thuế 2.84% tất cả DN tôm bán vào Hoa Kỳ (HK) đều phải chịu. Thông qua Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản VN (VASEP), cộng đồng DN tôm bán vào đây đã có sự khiếu kiện và kết quả còn ở phía trước. Nếu không thay đổi được tình hình, sắp tới đây sẽ khởi động đợt xem xét hành chính lần thứ nhất (POR1) cho vụ kiện CVD này. Việc Chính phủ các nước ít nhiều hỗ trợ cho các ngành kinh tế khó khăn là chuyện rất lẽ thường. Bản tin thời sự VTV1 sáng ngày 10/12/2025 cho thấy Chính phủ HK tài trợ hàng chục tỷ USD cho các nông hộ bị tác động xấu vì xuất khẩu nông sản gặp khó. Chính phủ ta nhân văn không kém, giảm thuế lợi tức các DN hoạt động địa bàn khó khăn, sử dụng nhiều lao động nữ, sử dụng nguyên liệu trong nước… hoặc giảm tiền thuê đất trong các khu công nghiệp để khuyến khích đầu tư… Tất cả nhằm thúc đẩy phát triển đồng bộ và bền vững cho nền kinh tế, nhưng lại bị cho rằng là sự trợ cấp để các DN ta thêm nguồn lực thâm nhập sản phẩm vào thị trường họ. Cái gì khi nêu ra cũng có cái lý của nó, nhưng điều này khó cho rằng có lý, chỉ là vỏ bọc cho bảo hộ sản xuất trong nước hoặc tạo thêm việc làm cho các bậc có học vị cao lấy am hiểu luật pháp làm lẽ sống!
Còn vụ kiện AD mới là câu chuyện bi hài nhiều tập nhất. Mức thuế này khoảng 5% khá lâu, bất ngờ khoảng chục năm trước tăng lên trên 10% ở lần công bố sơ bộ, gây hoang mang cả cộng đồng. Cũng may sau đó trở về bình thường và ngay năm sau đó đã về 0%. Tình trạng này ổn thỏa kéo dài khá lâu. Bởi do “khá lâu” nên tạo sự chủ quan cho một số DN tôm lớn. Năm 2023 các nguyên đơn cứng rắn với vụ kiện này. Hai DN tôm ta, tạm gọi là DN A và DN B được DOC chọn là bị đơn bắt buộc. Ai cũng an tâm DN A vì đã nhiều lần làm bị đơn bắt buộc, có kinh nghiệm làm sổ sách cũng như cách giải trình với DOC. Còn DN B thì mới mẻ, chưa có kinh nghiệm nêu trên nên khả năng rủi ro không nhỏ. Chuyện đời đầy sự bất ngờ. Ở phán quyết sơ bộ DOC công bố mức thuế DN A là là 35% và DN B là 0%. DOC sẽ qua VN thẩm tra sổ sách DN A mà thôi. Nghe qua, các DN tôm còn lại thở phào nhẹ nhõm vì tin rằng DN A sẽ có năng lực giải trình, thuyết phục DOC, dẫn đến mức thuế cho các DN tôm còn lại sẽ thấp. Thời gian sau đó, DOC lại thay đổi, sẽ không xem xét lại mức thuế sơ bộ của DN A, việc này đồng nghĩa là không xem xét sổ sách DN A, mà chuyển qua xem xét sổ sách DN B, đồng thời tăng mức thuế DN B lên tí xíu, không đáng kể. Tin như sấm sét bên tai. Kết cục, chỉ sau 2 ngày làm việc, DOC đã kết thúc sớm lịch trình xem xét sổ sách của DN B vì thiếu sự đồng bộ, minh bạch. Có nghĩa là DN B từ vùng đất sáng chói rơi vào “tăm tối”. Chuyện bi hài chưa kết, câu chuyện còn kéo dài là mức thuế nào cho các DN tôm còn lại, xưa nay ăn theo mức thuế của các DN là bị đơn bắt buộc (bị chọn để xem xét sổ sách). Luật HK, DN có thuế cao nhất (thuế toàn quốc) sẽ không tính cho các DN bị đơn tự nguyện. Các DN này ăn theo mức thuế của DN bị đơn bắt buộc còn lại. Tình trạng hai DN bị đơn bắt buộc đều chịu mức thuế toàn quốc, theo hãng luật tư vấn, chưa có tiền lệ, cho nên chưa biết các DN này sẽ bị áp mức thuế nào, theo quy định nào! Chuyện bi hài này còn kéo dài. Theo lịch trình ngày 8/12/2025 DOC sẽ công bố mức thuế cuối cùng của POR19. Qua đó các DN tôm ta có thời gian hoạch định cho sách lược thị trường năm 2026, thậm chí về sau. Bất ngờ, Chính phủ HK đóng cửa vì cạn kinh phí, các Bộ ngành HK nghỉ việc trên 40 ngày. Khi mở cửa lại, DOC thông báo lịch trình thay đổi, ngoài việc dịch chuyển lùi theo số ngày Chính phủ đóng cửa còn thêm thời gian kéo dài do công việc dồn nhiều và ngày 16/2/2026 nhằm tối giao thừa nước ta, DOC mới công bố mức thuế nêu trên. Vậy là các doanh nhân tôm ta có mua bán với thị trường HK sẽ thức đón giao thừa một cách chủ động và đầy cảm xúc. Cảm xúc này ít nhiều tác động tới tâm trạng ăn tết. Tuy nhiên, theo tôi, DOC sẽ không “đánh” mạnh tôm Việt vì họ mất nguồn tôm lớn nhất từ Ấn Độ rồi, không thể gây thêm biến động nguồn cung tôm cho họ. Tin vậy đi, để thêm chút năng lượng tích cực, thêm lạc quan cho kế hoạch năm 2026 cũng như đón tết. Câu chuyện chưa chấm dứt đâu, nếu tình huống mức thuế này cao, các DN tôm ta sẽ tiếp tục khiếu kiện và hành trình này bỏ ngỏ điểm dừng, nhưng cũng có người vui. Đó là DN tôm các nước hưởng lợi và các hãng luật tư vấn!
Rõ ràng ở mỗi tình huống như nêu trên, ma trận sẽ cho ra các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, bất lợi khác nhau. Tình huống này nhiều quá và thay đổi nhanh quá, biết đâu mà lần! Hệ lụy là… thụ động chờ! Mà nói rộng hơn, không phải chỉ con tôm, nhiều mặt hàng của ta xuất vào HK cũng trong hoàn cảnh tương tự, thí dụ như gỗ, thép, nhôm… chẳng hạn. Thời buổi sáo ngữ không chỉ diễn ra trong chính trị, ngoại giao mà xuất hiện khá dầy đặc trong thương mại. Cái gì cũng có khuôn khổ, giới hạn của nó. Tự do thương mại cũng vậy!